Tilurð tveggja fólkvanga fyrir hálfri öld
Fólkvangur er friðland í umsjón sveitarfélaga (skv. 52. og 83. Gr. Náttúruverndarlaga), en þjóðgarður er á ábyrgð ríkisins (47. og 82. gr. sömu laga). Hugmynd um stofnun fólkvangs á Reykjanesskaga var samþykkt samhljóða í borgarstjórn Reykjavíkur árið 1969. Leitað var eftir samstarfi við 15 sveitarfélög um að friðlýsa land á Reykjanesskaga til útivistar og almenningsnota.
Upphaflega var ætlunin að stofna einn útivistarfólkvang höfuðborgarsvæðisins, en það gekk greiðar að frá leyfi fyrir landi Bláfjallafólkvangs og var hann stofnaður með auglýsingu í Stjórnartíðindum strax árið 1973. Þar var friðlýst 90 km2 svæði með fjölbreyttar jarðmyndanir og varð aðal skíðasvæði höfuðborgarsvæðisins til innan hans. Með stjórn fólkvangsins fór Bláfjallanefnd, skipuð fulltrúum 10 sveitafélaga; Reykjavík, Garðabær, Kópavogur, Seltjarnarnes, Hafnarfjarðarbær, Reykjanesbær, Grindavík, Sveitarfélagið Vogar Suðurnesjabær og Mosfellsbær. Bláfjallanefndin fjallar nær eingöngu um skíðasvæðið, enda mikill rekstur þar, og einnig nokkuð um Þríhnúkagíg. Önnur svæði fólkvangsins eru í raun munaðarlaus. Hér á vef Umhverfisstofnunar er stutt og úrelt lýsing á Bláfjallafólkvangi.
Auglýsing um friðlýsingu Reykjanesfólkvangs birtist svo í Stjórnartíðindum 1975. Þar er lýst mörkum fólkvangsins, sem er um 300 km2 . Tekið er fram að gangandi fólki er heimil för um fólkvanginn nema innan girðinga um vatnsból og ræktað land. Jarðrask er bannað nema með leyfi Umhverfisstofnunar en undanskilin hagnýting jarðhita, t.d. í Krýsuvík, og mannvirkjagerð í því sambandi. Réttur til búrekstrar og til beitar er ekki skertur, né heldur réttur í Krýsuvík til starfsemi í almannaþágu (Krýsuvíkurskóli). Námurekstur, sem var innan fólkvangsins þegar auglýsingin var birt, má haldast. Öll sveitarfélögin gera þann fyrirvara að stofnun fólkvangsins raski ekki á neinn hátt eignarrétti lands.
Í auglýsingunni er tekið fram að samvinnunefnd átta sveitarfélaganna fari með stjórn fólkvangsins, skipuð einum fullrúa frá hverju þeirra. Að Reykjanesfólkvangi standa 8 sveitarfélög, þau sömu og að Bláfjallafólkvangi, nema ekki Mosfellsbær og Suðurnesjabær. Sveitarfélögin leggja til rekstrarfé í hlutfalli við íbúafjölda og hefur það dugað fyrir landvörslu yfir sumarið. Hafnarfjörður hefur að auki kostað dálitlu til innviða í Seltúni.
Að frumkvæði Reykjavíkurborgar urðu þannig til tveir samliggjandi fólkvangar, að mestu undir stjórn sömu sveitarfélaga. Reykjavík hefur verið í forystu fólkvanganna, átt stjórnarformenn og lagt til mest fé, enda miðast gjöldin við íbúafjölda.
Sigrún Helgadóttir, náttúrufræðingur, skrifaði ítarlega skýrslu um Reykjanesfólkvang 2004 og um það leyti var opnuð heimasíða þar sem fjallað var m.a. um gönguleiðir. Ásta Þorleifsdóttir, jarðfræðingur, skrifaði árið 2008 skýrslu um möguleika ferðaþjónustu í fólkvanginum.
Mikil vinna en lítill árangur, enda vonlaust skipulag
Árið 2007-8 lagði borgarstjórn fram aukalega 10 milljónir til að meta ferðaþjónustumöguleika í Reykjanesfólkvangi og var lagt til að næstu skref gætu verið að skoða möguleika á stofnun „eldfjallagarðs“. Óháð því stofnuðu sveitarfélögin á Suðurnesjum nokkru síðar Reykjanesjarðvang (geopark) sem byggir á öðrum grunni og nær yfir allt land sveitarfélaganna, þar á meðal u.þ.b. hálfan Reykjanesfólkvang.
Stjórn Reykjanesfólkvangs, undir forystu Sverris Bollasonar, þáverandi formanns, fékk hins vegar til liðs við sérfrótt fólk frá VSO-ráðgjöf (fyrir fyrrnefnda aukafjárveitingu) til að vinna ítarlega stjórnunaráætlun fyrir fólkvanginn og notaði til þess aukafjárveitinguna. Var sú áætlun að mestu tilbúin 2012 og eftir opinn fund og umsagnarferli var hún tilbúin 2014. Miklu var safnað af gögnum, stjórnunin skilgreind og gerðar merkar tillögur og 8 þemakort.
Öll þessi gögn voru afhent Umhverfisstofnun með tilmælum um að gera á grunni þeirra verndaráætlun, líkt og fyrir önnur friðlýst svæði. Umhverfisstofnun tók vel í það en ekkert varð af framkvæmdum. Þessi vandaða stjórnunaráætlun hefur því ekkert formlegt gildi.
Sverrir Bollason gerði jafnframt vandaða heimasíðu, reykjanesfolkvangur.is, m.a. með fyrrnefndum kortum, en sú síða finnst ekki lengur á netinu. Líklega er skásta lýsing Reykjanesfólkvangs á netinu núna á ferlir.is.
Sverrir kannaði einnig möguleika á að sameina Bláfjallafólkvang Reykjanesfólkvangi, að undanskildu skíðasvæðinu og tilheyrandi mannvirkjum. Rökin voru þau að fólkvangarnir liggja saman; að mestu undir stjórn sömu sveitarfélaga; og megnið af landi Bláfjallafólkvangs er afskipt, því Bláfjallanefnd fjallar eingöngu um skíðasvæðið. Þegar fólkvangsnefndirnar tvær voru endurnýjaðar eftir sveitarstjórnarkosningarnar 2014 var þeim tilmælum beint til sveitarfélaganna að skipa sama fulltrúa í báðar nefndirnar til að greiða fyrir sameiningu fólkvanganna. Einnig var rætt um að innlima í hinn sameinaða fólkvang aðliggjandi ríkisjörð, Herdísarvík, sem er gríðarstór, 42 km2 og var friðlýst 1988. Við það hefði Ölfus bæst við í hóp umsjónarsveitarfélaga. Málið strandaði og enn er allt við það sama.
Þess má geta að austan Herdísarvíkur liggur svæði á náttúruminjaskrá, Stakkavík og Hlíðarvatn í Selvogi. Rætt hefur verið um að bæta einnig vestan við fólkvanginn Höskuldarvöllum og Keili, svæði á náttúruminjaskrá innan Sveitarfélagsins Voga, í einkaeign. Þá yrði Keilir útvörður fólkvangsins í vestri, með svipuðum hætti og Helgafell í norðri og Arnarfell í Suðri. Ef allt þetta gengi eftir væri stærð nýs fólkvangs vel á fimmta hundrað ferkílómetrar..
Árið 2014 vildi bæjarstjórn Grindavíkur slíta fólkvanginum þar sem Grindavík hefði ekki fullt forræði yfir landinu innan marka sveitarfélagsins – en ekki varð að því.
Árið 2016 kom upp sú hugmynd, að frumkvæði fulltrúa Reykjavíkur, að Grindavík og Hafnarfjörður tækju að sér formennsku og að flytja skrifstofuaðstöðu fólkvangsins til Grindavíkur. Rökin voru þau að megnið af landi fólkvangsins væri í þessum sveitarfélögum. Bæjarráð Grindavíkur tók jákvætt í það 26. maí það ár. En svo urðu bæjarstjóraskipti í Grindavík og bæjarstjórnarkosningar og málið þar með dautt.
Reykjavík hefur þannig allan tímann verið í forystuhlutverki, þó borginni tilheyri ekkert land í fólkvanginum, en stofnað var til fólkvangsins til að tryggja höfuðborginni og nágrannasveitarfélögum útivistarland.
Síðustu ár hefur komið fram vilji í Borgarstjórn og í fleiri sveitarfélögum að draga sig út úr fólkvanginum.
Nú stefnir í að sveitarfélögin sem eiga land fólkvangsins, Grindavík, Hafnarfjörður og Garðabær, taki að sér umsjón og stjórn Reykjanesfólkvangs og að Umhverfisstofnun komi meira inn í málið. Enn ein sönnun þess að fólkvangsformið virkar ekki – og knýjandi þörf er á breytingu!
Styrkleikar og veikleikar
Í Reykjanesfólkvangi er afar fjölbreytt náttúrufar, ekki síst marvísleg augljós ummerki um eldvirkni. Aðsókn eykst stöðugt að vinsælum stöðum, í takti við stóraukna ferðaþjónustu. Styrkur fólkvangsins er að bjóða upp á fjölbreytta öræfaupplifun nálægt mesta þéttbýli landsins og flugvellinum. Það sparast peningar, tími, orka og útblástur og minnkar kolefnisspor við að ferðast svo stutt en upplifa samt það sama og í mun lengri ferðum. Þessi þróun kallar á öfluga landvörslu og þjónustu allt árið, öfluga innviði og umsýslu – og þar með aukið fjármagn.
Núverandi fyrirkomulag hefur þannig sýnt sig að vera mjög veik stjórnsýsla. Fólkvangur er svæði friðlýst til útivistar, í umsjón sveitarfélags og hentar vel fyrir eitt eða fá sveitarfélög, en síður þegar svo mörg eiga í hlut. Eins er hlutverk og skipting ábyrgðar Umhverfisstofnunar og fólkvangsstjórnar óljós.
Tilraunir til að breyta eða þróa grundvöll fólkvangsins hafa runnið út í sandinn, nema að Sveitarfélagið Vogar fékk aðild 2011. Metnaðarfull stjórnunaráætlun hefur ekki öðlast gildi. Þar tók enginn af skarið. Enn er engin formleg verndaráætlun, sú framkvæmd hefur strandað á Umhverfisstofnun. Á vef umhverfisstofnunar er aðeins þetta um Reykjanesfólkvang.
Eini formlegi grundvöllur fólkvangsins er auglýsing í stjórnartíðindum frá 1975.
Það hefur verið lán í óláni að stjórnarformaður er alltaf frá sama sveitarfélaginu, því sem leggur fram mest fé, og sami starfsmaður Reykjavíkurborgar, Þórólfur Jónsson, hefur séð um fjármál og fundargerðir samfellt frá 2003. Það hefur líka verið happ að hafa lengi haft landvörð sem gjörþekkir svæðið. Þannig hefur, nánast fyrir tilviljun, myndast nauðsynleg samfella í starfinu.
Þjóðgarður, frekar en fólkvangur
Ljóst er að þjóðgarðsform líkt og í Vatnajökulsþjóðgarði og Snæfellsjökli hentar hér mun betur en fólkvangur í umsjón margra sveitarfélaga. Ríkið ber þar ábyrgðina, en sveitarfélög og fleiri í heimahéraði hafa ríka, vel skilgreinda aðkomu að stjórnuninni.
Ávinningur yrði umtalsverður, helst þessi:
- Öflugri stjórnsýsla, umsjón og landvarsla, og betri tengsl við stjórnun annarra þjógarða og friðlanda í landinu.
- Hlutverk ríkis og sveitarfélaga í stjórnun og umsjón yrðu skýr. Í stað Reykjavíkurborgar færi Umhverfisstofnun (eða Þjóðgarðastofnun) með forystu í stjórn.
- Tækifæri til að sameina og samnýta samliggjandi friðlýst svæði með ótal náttúruperlum, eins og stóð til í upphafi. Þar næðist verulegt stærðarhagræði.
- Þjóðgarður á Reykjanesskaga, myndaður úr Reykjanesfólkvangi, meirihluta Bláfjallafólkvangs og Herdísarvíkurjörðinni yrði næst stærsti þjóðgarður landsins, vel á fimmta hundrað km2, mun stærri en Þjóðgarðurinn Snæfellsjökull, sem er 170 km², opinn allt árið með öflugri forystu, landvörslu og gestastofu.
- Þjóðgarðurinn myndi skarast við Reykjanes Geopark, sem nær yfir allt land Suðurnesjabæjar, Reykjanesbæjar, Grindavíkur og Voga. Þarna eru miklir samlegðarmöguleikar, t.d. í landvörslu og gestastofum. Stjórnir þessara stofnana mætti tengja, t.d. með því að sveitarfélögin, sem aðild eiga að báðum, myndu tilnefna sama fulltrúann í stjórn beggja, eða að Geopark fengi mann í stjórn þjóðgarðsins. Þar mætti nýta góða reynslu af samstarfi Þjóðgarðs og Svæðisgarðs á Snæfellsnesi.
- Ef fylgt verður fordæmi frá fyrrnefndum þjóðgörðum myndu sveitarfélögin skipa fulltrúa í stjórn hins nýja þjóðgarðs og hafa þar áhrif og völd. Það yrði tryggt í reglugerð um þjóðgarðinn. Þar væri kveðið á um hlutverk og skyldur hvers aðila, m.a. fjármögnun.
Unnið í samráði við ótal aðila á mörgum árum, lokið í júní 2024.
Þorvaldur Örn Árnason
líffræðingur og kennari á eftirlaunum, var lengi fulltrúi Sveitarfélagsins Voga í samvinnunefnd (stjórn) Reykjanesfólkvangs. valdurorn@simnet.is